Begin maart 2026 kwam de Australische anticorruptie waakhond (NACC) tot de slotsom dat twee van de zes verantwoordelijken voor het Robodebt-schandaal wel corrupt hadden gehandeld maar niet strafrechtelijk vervolgd zouden worden.

Robodebt was een illegaal overheidsprogramma dat tussen 2015 en 2019 duizenden onterechte schulden oplegde aan kwetsbare burgers: één van de grootste bestuurlijke en juridische mislukkingen in de moderne Australische geschiedenis. De Koninklijke Commissie, die in 2022 onderzoek deed naar het schandaal en het kwalificeerde als een ‘brutaal en wreed mechanisme’, had zes – niet met name genoemde – personen doorgegeven aan de NACC.

Voormalig premier Scott Morrison werd geen corrupt gedrag verweten, evenals de ambtenaren Kathryn Campbell, Catherine Halbert en Annette Musolino. Mark Withnell van het Department of Human Services en Serena Wilson van het Department of Social Services zouden zich wel aan corruptie schuldig hebben gemaakt.

Kleine vissen

Laten zich in Nederland en het Verenigd Koninkrijk nu soortgelijke schandalen hebben voortgedaan in ongeveer dezelfde periode. In Nederland hadden we het Toeslagenschandaal, aan de andere kant van de Noordzee deed zich het Post Office-schandaal voor.

Robodebt

De officiële naam was het Online Compliance Intervention (OCI) programma. De Australische overheid wilde miljarden besparen door vermeende fraude in de sociale zekerheid (Centrelink) op te sporen. Voorheen controleerden medewerkers handmatig of iemand te veel uitkering had ontvangen. Nu werd dit geautomatiseerd: ‘income averaging‘. Het systeem vergeleek de jaarinkomsten van de belastingdienst (ATO) met de tweewekelijkse inkomstenopgaven van uitkeringsgerechtigden.

Toeslagen

Dit schandaal draaide om de kinderopvangtoeslag. De Belastingdienst wilde fraude hard aanpakken, maar sloeg hierin volledig door. Er werd gebruik gemaakt van een algoritme voor risicoselectie. Mensen met een bepaalde nationaliteit of een tweede paspoort kregen sneller het label ‘hoog risico’. Bij de kleinste administratieve onvolkomenheid (bijvoorbeeld een ontbrekende handtekening op een jaaropgaaf) werd de gehele toeslag stopgezet en moesten ouders alle ontvangen bedragen van jaren terugbetalen.

Duizenden gezinnen raakten in de schulden, verloren hun huis, kregen te maken met echtscheidingen en in de meest schrijnende gevallen werden kinderen uit huis geplaatst. Het kabinet-Rutte III viel hierover in 2021. De hersteloperatie was anno 2026 nog steeds in volle gang en verloor veel vertrouwen door de trage afhandeling.

Post Office

Dit wordt gezien als de grootste gerechtelijke dwaling in de Britse geschiedenis. Het draaide niet om burgers die geld ontvingen, maar om kleine ondernemers die een postkantoor runden (sub-postmasters).

In 1999 introduceerde de Post Office het computersysteem Horizon (gemaakt door Fujitsu) voor de boekhouding. De software zat vol bugs (meer dan 1.200), waardoor er in de administratie van postagentschappen tekorten ontstonden die er in werkelijkheid niet waren. De Post Office ontkende de fouten en beweerde dat het systeem ‘robuust’ was. De Post Office dwong uitbaters van postagentschappen om de fictieve tekorten uit eigen zak terug te betalen.

Meer dan 700 postagentschaphouders werden strafrechtelijk vervolgd voor diefstal en fraude. Mensen gingen de gevangenis in, raakten hun hele vermogen kwijt en werden in hun dorp als paria’s behandeld. Na de tv-serie Mr Bates vs The Post Office in 2024 kwam de afwikkeling in een stroomversnelling. Veel veroordelingen zijn inmiddels vernietigd en er lopen grootschalige onderzoeken naar de doofpotcultuur bij de top van de Post Office en Fujitsu.

The Computer Says No

Het zijn alle drie voorbeelden van institutionele blindheid: de onwankelbare overtuiging dat het systeem (de computer) gelijk heeft en de burger (de mens) liegt. Meldingen van fouten door de mensen op de werkvloer of door de slachtoffers zelf werden jarenlang genegeerd om het imago van het systeem (of de politieke agenda) te beschermen.

In het VK klaagden postagentschaphouders al sinds 1999 over fouten in Horizon. In Nederland waarschuwden rechters en advocaten al vroeg voor de harde ‘alles-of-niets’-aanpak. In Australië zeiden experts direct dat ‘income averaging‘ wiskundig niet deugde.

Computersystemen, software en algoritmes speelden een bepalende rol en overheden kozen er voor om de systemen te beschermen in plaats van de burger.
En die burger moest maar bewijzen dat het systeem fout zat, wat bijna onmogelijk was. In het Britse Post Office-schandaal mochten postagentschaphouders hun eigen administratie in het Horizon-systeem niet eens inzien om hun onschuld aan te tonen. Bij de Nederlandse Belastingdienst kregen ouders geen enkele uitleg over waarom ze als fraudeur waren aangemerkt.

Grote vissen

Hoe anders verging het fraudeurs tijdens en na de corona pandemie. Tijdens de pandemie werd er met name gefraudeerd bij de inkoop van persoonlijke beschermingsmiddelen, daarna viel de beurt ten deel aan het Europese coronaherstelfonds.

Fraude met beschermingsmiddelen

Na het uitbreken van COVID-19 ontstond er een run op persoonlijke beschermingsmiddelen, die in alle haast in grote aantallen moesten worden ingekocht. In veel landen werden daar tijdelijke structuren voor opgetuigd om enigszins gecoördineerd aan schorten, mondkapjes en gezichtsmaskers te komen. Daarbij leed de prijs en kwaliteit van de middelen soms onder de snelheid van handelen.

Hier kon ‘de markt’ in optima forma haar werk doen. Bij het samenbrengen van vraag en aanbod konden marktpartijen hun slag slaan. In veel landen schoten firma’s uit de grond, die materiaal uit met name Aziatische landen konden inkopen en met een leuke marge konden aanbieden aan overheden. Deze zakenlieden beschikten over de juiste connecties om snel te kunnen schakelen en over voldoende financiële slagkracht om het risico van grote transacties te kunnen dragen.

Duitsland

Achteraf bleek in diverse gevallen dat er wel heel veel aan de strijkstok was blijven hangen van diverse betrokkenen bij deze transacties. In Duitsland leidde dat bijvoorbeeld tot de Beierse Maskenaffäre, waarin naar boven kwam dat meerdere politici en ondernemers niet zuiver op de graat waren geweest bij de inkoop en distributie van mondmaskers tijdens de pandemie. Ze maakten zich schuldig aan omkoping, misbruikten hun politieke invloed voor persoonlijk gewin en ontdoken belasting.

Ook was er in Duitsland sprake van een ‘VIP Lane‘ affaire: schandalen waarbij mensen met goede politieke connecties (VIP’s) tijdens de COVID-19 pandemie voorrang kregen bij het sluiten van lucratieve overheidscontracten. CDU/CSU Bondsdagleden Georg Nüßlein (CSU) en Nikolas Löbel (CDU) lobbyden bijvoorbeeld voor bedrijven uit Hessen en uit Baden-Württemberg.

Verenigd Koninkrijk

Een soortgelijk schandaal deed zich voor in het Verenigd Koninkrijk, waar bedrijven werden aanbevolen door politici, hoge ambtenaren of leden van het parlement. Een spraakmakende zaak betreft die van Michelle Mone, lid van het Britse Hogerhuis, die het bedrijf PPE Medpro aanprees, waarmee zijzelf en haar partner Douglas Barrowman banden hadden.

In september 2020 keerde PPE Medpro 65 miljoen pond aan winst uit, waarvan een kleine 29 miljoen pond terecht kwam bij de Keristal Trust op Isle of Man voor Michelle Mone en haar drie kinderen. Het onderzoek door de National Crime Agency naar de connectie tussen Mone en PPE Medpro werd nog niet afgerond, evenmin als het onderzoek in het Hogerhuis naar mogelijke inbreuk op de regels om belangen in een bedrijf te melden en buiten contractverlening aan zo’n bedrijf te blijven.

Spanje

Tot slot noemen we een corruptieschandaal in Spanje. Daar arresteerde de Guardia Civil onder andere Koldo Garcia, adviseur en vertrouweling van voormalig transportminister José Luis Ábalos. Hij werd verdacht van het aannemen van steekpenningen bij de inkoop van zo’n 54 miljoen euro aan mondkapjes door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Publieke Werken tijdens de corona pandemie.

Garcia zou tussen 2020 en 2022 betaald hebben gekregen voor de bemiddeling tussen de overheid en een net opgericht bedrijf bij de verkrijging van opdrachten voor de levering van mondkapjes. Binnen 5 maanden nadat acht opdrachten werden verstrekt aan Soluciones de Gestion kocht Garcia voor zo’n 1,5 miljoen euro drie appartementen in Benidorm.

Anders dan de kleine vissen

Bij deze fraude met persoonlijke beschermingsmiddelen ten tijde van COVID ging het veelal om tientallen miljoenen euro’s. Bij de ‘burgerslachtoffers’ van Robodebt, de kinderopvangtoeslag en Post Office ging het om bedragen van slechts enige duizenden tot tienduizenden euro’s, Engelse ponden of Australische dollars en bleek er van fraude uiteindelijk helemaal geen sprake. Wel veroorzaakten de affaires onder de duizenden getroffenen veel menselijk leed, geruïneerde gezinnen en verwoeste levens. Iets waarvan bij de ‘grote vissen’ en hun (echte) corruptie veel minder sprake leek te zijn.

Fraude met subsidies uit coronaherstelfonds

Het EU-coronaherstelfonds (officieel Recovery and Resilience Facility) is een tijdelijk steunpakket van ruim 720 miljard euro, in 2021 opgezet om de Europese economie na de pandemie te herstellen, vergroenen en digitaliseren. Het fonds loopt tot eind 2026 en biedt subsidies en leningen aan EU-lidstaten.

Rond dit herstelfonds zijn veel corruptieonderzoeken gestart, die al tot eerste slachtoffers hebben geleid. Follow the Money meldde op basis van het jaarverslag van het Euorpees Openbaar Ministerie (EOM) dat er ruim 500 fraudeonderzoeken lopen. Er waren bijna 2000 verdachten in beeld en de geschatte schade bedroeg ruim 5 miljard euro. Bijna het dubbele van een jaar eerder.

Zo was er in maart 2022 al de arrestatie van onder meer de voormalig premier van Bulgarije, Bojko Borisov, in een onderzoek naar mogelijke fraude met EU-geld.

Medio augustus 2025 schortte het ministerie van Financiën in Polen de verdere uitbetalingen op voor de toerisme en horeca sector uit het Europese corona herstelfonds . Op een interactief kaartje op internet kon iedereen zien welke subsidies waar en voor welk doel waren toegekend. En daar zaten jacuzzi’s, jachten, een swingers club, een pizzeria met een solarium en een keten van haring & wodka bars tussen. In plaats van een showcase te zijn voor herstel van de beoogde sectoren, resulteerde het nu in een hoofdpijndossier voor premier Tusk.

Al vroeg waarschuwde het hoofd van Europa’s antifraude-agentschap (OLAF) dat er een ‘groot risico’ was dat zo’n grote pot geld als het coronaherstelfonds fraudeurs zou aantrekken. Gelet op de aard van het fonds zou het me niet verbazen als mogelijke fraudeurs in dit geval tot de categorie ‘grote vissen’ behoren.

bron: SBS News, The Saturday Paper (Kye Halford), ABC, De Groene Amsterdammer (Annerie Smolders), FTM (Peter Teffer), Gemini

afbeelding postagentschap: Bob Abell, 2010, CC-BY-SA-2.0, Wikimedia Commons