Hanno Berger, ooit de meest gevreesde belastinginspecteur van de Duitse deelstaat Hessen en later een gevierd fiscaal advocaat, staat inmiddels symbool voor een van de grootste financiële schandalen in de naoorlogse geschiedenis van Europa: de CumEx-fraude. Eind 2022 werd hij door de rechtbank in Bonn veroordeeld tot een gevangenisstraf van 8 jaar. Voor velen was dit het sluitstuk van een jarenlange juridische strijd tegen de man die door de media werd gedoopt tot ‘Mister CumEx’.

De architect van een miljardenlek

Berger (1951) was niet zomaar een fraudeur; hij was een briljant jurist die de mazen in de wet kende als geen ander. In de jaren negentig maakte hij naam als meedogenloos inspecteur bij de belastingdienst, maar hij stapte later over naar de commerciële advocatuur. Daar begon hij met het adviseren van banken en vermogende beleggers over wat hij omschreef als ‘legale belastingoptimalisatie’.

In werkelijkheid ging het om een complex systeem van dividendstripping. Bij deze zogeheten CumEx-transacties werden aandelen rond de datum van dividenduitkering razendsnel heen en weer geschoven tussen een netwerk van banken, handelaren en hedgefondsen. Hierdoor ontstond bij de fiscus de optische illusie dat meerdere partijen recht hadden op de teruggaaf van dividendbelasting die slechts één keer (of soms zelfs helemaal niet) was afgedragen.

De val van een onaantastbare

Jarenlang leek Berger onaantastbaar. Hij verdedigde zijn praktijken met verve en stelde dat hij simpelweg gebruikmaakte van onduidelijkheden in de wetgeving. In 2012 werd de maas in de wet gedicht, maar de schade was toen al enorm. Schattingen over de totale kosten voor de Duitse schatkist lopen op tot 10 miljard euro, terwijl het Europese totaalbedrag door onderzoekscollectieven op meer dan 140 miljard euro werd geschat.

Toen de Duitse justitie in 2012 invallen deed bij zijn kantoor, vluchtte Berger naar Zwitserland. Daar verbleef hij bijna tien jaar in luxe, terwijl hij uitlevering aan Duitsland met hand en tand bestreed. In februari 2022 werd hij echter alsnog uitgeleverd, wat de weg vrijmaakte voor zijn proces in Bonn. Dat, en de uitspraak in de zomer van 2021 van de hoogste rechter in Duitsland, dat de CumEx-handel strafbaar was en dat strafbare feiten uit de jaren 2007 tot en met 2011 niet waren verjaard.

De veroordeling in 2022

Op 13 december 2022 volgde de historische uitspraak. De rechtbank in Bonn achtte bewezen dat Berger tussen 2007 en 2011 verantwoordelijk was voor belastingontduiking ter waarde van 278 miljoen euro. De rechter veroordeelde de fiscalist tot 8 jaar gevangenisstraf. Naast de celstraf werd er beslag gelegd op 13,7 miljoen euro van zijn privévermogen.

De rechter was in zijn vonnis duidelijk: Berger was de ‘intellectuele leider’ achter de constructies en had gehandeld uit pure hebzucht. Hoewel Berger zelf bleef volhouden dat de transacties destijds niet illegaal waren, oordeelde de rechtbank dat er sprake was van een georganiseerde aanval op de staatskas.

Maar Berger kon het niet alleen. Hij en Paul Mora worden vaak in één adem genoemd als de twee absolute hoofdrolspelers in het CumEx-schandaal, waar Berger de juridische ‘architect’ was en Paul Mora de ‘uitvoerder’ in de bankenwereld. Mora werkte als hoofd van de afdeling Equities bij de divisie Investment Banking van de HypoVereinsbank (HVB). Waar Berger de constructies bedacht, zorgde Mora voor de praktische uitvoering: hij zette de handelsstructuren op en vond de benodigde partijen om de miljardendeals uit te voeren.

Nasleep en juridische strijd

De juridische weg van Berger stopte niet bij de uitspraak in Bonn. In mei 2023 kreeg hij in een tweede zaak in Wiesbaden opnieuw 8 jaar cel opgelegd voor zijn rol in deals via de HypoVereinsbank. Omdat in Duitsland straffen bij meerdere veroordelingen worden samengevoegd, kan zijn totale straftijd oplopen tot maximaal 15 jaar.

Begin 2024 verloor Berger zijn beroep bij het Duitse Constitutionele Hof, waarmee zijn veroordeling definitief werd. Zijn advocaten kondigden aan de zaak voor te leggen aan het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, maar vooralsnog bleef de man, die de Duitse fiscus jarenlang te slim af dacht te zijn, achter de tralies.

Favoriet product bij honderden banken

In het grootschalige onderzoek naar de CumEx-fraude zijn honderden financiële instellingen onder de loep genomen. Direct gelieerd aan Berger en Mora betrof het de HypoVereinsbank (HVB), M.M. Warburg & CO en de Canadese Maple Bank.

Verder een beetje de usual suspects: ABN AMRO / Fortis, Bank Sarasin, Investec, Deutsche Bank, Commerzbank, HSBC, Macquarie Bank, Société Générale, BNP Paribas, Barclays.

Gevat in dramaserie

‘De grootste belastingdiefstal ooit’ werd in 2025 verwerkt in de Deens-Duitse dramaserie Other People’s Money van Jan Schomburg en Kaspar Munk.

bron: Accountancy Vanmorgen, TaxLive / ANP, Duitsland Instituut, International Tax Review (Sam Sholli, Tom Baker) met hulp van Gemini 3